İnsan, psikolojik gelişimini yalnızca bireysel özellikleriyle değil, içinde yaşadığı kültürel çevreyle birlikte inşa eden bir varlıktır. Kültürel psikoloji; bireyin duygu dünyasını, davranış kalıplarını ve kimlik algısını şekillendiren kültürel normları merkeze alır. Türkiye’de kadının toplumsal konumu da bu bağlamda yalnızca bireysel tercihlerle açıklanamayacak, tarihsel ve kültürel kodlarla iç içe geçmiş bir yapının ürünüdür.

trockist

Toplumsal Cinsiyetin Kültürel Temelleri

Toplumsal cinsiyet, biyolojik cinsiyetin ötesinde, kadın ve erkeğe toplum tarafından atfedilen rol ve sorumlulukları ifade eder. Bu roller, doğumdan itibaren aile, eğitim ve sosyal çevre aracılığıyla öğrenilir ve içselleştirilir. Kültürel psikoloji açısından bakıldığında, bu süreç yalnızca davranışları değil, bireyin kendisini algılama biçimini de şekillendirir. Türkiye’de kadınlık; çoğu zaman fedakârlık, itaat ve ev içi sorumluluklarla tanımlanırken erkeklik; kamusal alan, güç ve karar verme yetkisiyle özdeşleştirilir.

Tarihsel Süreçte Türk Kadınının Konumu

Türk toplumunda kadının konumu tarihsel olarak sabit değildir. İslamiyet öncesi dönemde kadın, siyasal ve toplumsal yaşamda erkekle birlikte görünür bir konumdadır. Hakan ile birlikte yönetimde söz sahibi olan kadın figürü, bu dönemde toplumsal cinsiyet ayrımının görece sınırlı olduğunu göstermektedir. İslamiyet’in kabulüyle birlikte dinin kültürel yorumları, kadının kamusal görünürlüğünü daraltmış ve ataerkil yapı güç kazanmıştır.

Cumhuriyet Dönemi ise kadınlar açısından önemli bir kırılma noktasıdır. Eğitim, seçme–seçilme hakkı ve hukuki eşitlik alanlarında ciddi ilerlemeler sağlanmıştır. Ancak kültürel psikoloji perspektifi, bu yasal kazanımların toplumsal zihniyet dönüşümüyle aynı hızda ilerlemediğini ortaya koymaktadır.

sanat.ykykultur

Günümüz Türkiye’sinde Kadın ve Eşitsizlik Deneyimi

Günümüzde Türkiye’de kadınlar eğitim, istihdam ve akademik alanlarda erkeklerle eşit koşullara sahip değildir. Özellikle kız çocuklarının eğitime erişiminde yaşanan sorunlar, kültürel değerlerin hâlâ belirleyici olduğunu göstermektedir. Kadının temel rolünün evlilik ve annelikle sınırlandırılması, bireysel bir tercih gibi sunulsa da kültürel normların psikolojik olarak içselleştirilmesinin bir sonucudur.

Kadınların iş gücüne katılım oranlarının düşüklüğü ve akademideki temsil farkı da bu eşitsizliğin kurumsal boyutlarını ortaya koymaktadır. Kültürel psikoloji, bu durumu bireysel yetersizlikler üzerinden değil, toplumsal beklentiler ve normlar üzerinden açıklamayı mümkün kılar.

Aile İçinde Başlayan Toplumsal Cinsiyet Ayrımı

Toplumsal cinsiyet eşitsizliği, çoğu zaman kamusal alandan önce aile içinde görünür hâle gelir. Kız çocuklarının temizlik, yemek ve bakım gibi sorumluluklarla erken yaşta tanıştırılması, erkek çocuklarının ise bu alanlardan uzak tutulması, kültürel aktarımın en somut örneklerinden biridir. Bu durum, kadınların ilerleyen yaşamlarında itaatkâr ve fedakâr rollerle özdeşleştirilmesine zemin hazırlar.

Aile içinde kurulan bu eşitsiz yapı, kültürel psikolojinin vurguladığı gibi kuşaktan kuşağa aktarılır ve değişimi zorlaştırır.

cocukgelisimilknurguven

Kültürel Kodlarla Yüzleşmenin Gerekliliği

Türkiye’de toplumsal cinsiyet eşitsizliği, yalnızca hukuki ya da ekonomik bir sorun değil, kültürel ve psikolojik temellere dayanan bir olgudur. Kültürel psikoloji, kadının toplumsal konumunu anlamak için bireysel tutumların ötesine geçmeyi ve toplumsal hafızada yer etmiş normları sorgulamayı zorunlu kılar. Gerçek bir dönüşüm, ancak bu kültürel kodların görünür hale getirilmesi ve eleştirel biçimde yeniden düşünülmesiyle mümkün olacaktır.

Kaynakça:

• Kağıtçıbaşı, Ç. (2000). Kültürel Psikoloji: Kültür Bağlamında İnsan ve Aile. İstanbul: Evrim.
• Bingöl, O. (2014). “Toplumsal Cinsiyet Olgusu ve Türkiye’de Kadınlık.” KMÜ Sosyal ve Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 16(Özel Sayı 1), 108–114.
• Vatandaş, C. (2007). “Toplumsal Cinsiyet ve Cinsiyet Rollerinin Algılanışı.” İstanbul Sosyoloji Dergisi, 35, 29–56.
• Bal, M. D. (2014). “Toplumsal Cinsiyet Eşitsizliğine Genel Bakış.” Kadın Sağlığı Hemşireliği Dergisi, 1(1), 15–28.
• Ratner, C. (2008). Cultural Psychology. New York: Nova Science.
• Kaymaz, İ. Ş. (2010). “Türkiye’de Kadının Toplumsal Konumu.” Atatürk Yolu Dergisi, 46, 333–366.