Yapay zeka hayatımıza öyle hızlı girdi ki artık düşünme biçimlerimizi, öğrenme süreçlerimizi ve hatta kendimizi nasıl algıladığımızı bile etkiler hale geldi. Bu durum bazılarımızı ”acaba tembelleşiyor muyuz?” kaygısına sürüklerken bazılarımızı da ”belki de insan zekasının yeni bir aşamasına geçiyoruz” diye düşündürüyor. Bence asıl odaklanmamız gereken ise bu ikisinin otomatik olarak doğru olmadığı ve asıl belirleyicinin bizim bu teknolojiyle nasıl bir ilişki kurduğumuz olduğudur. Keyifli okumalar..

Beyin Nasıl Çalışır?

Yapay zekanın zihnimize etkisini anlamak için önce beynimizin nasıl çalıştığına bakmak gerekiyor. Basitçe, beynimizde iki mod var: biri hızlı, sezgisel, otomatik çalışan mod; diğeri ise yavaş, yorucu ama derin analizler yapmamızı sağlayan mod. Yapay zeka bize her şeyi anında verdiği için beynimiz bu zahmetli moda pek girmiyor diyebiliriz. Bu da analiz etme, sorgulama ve kendi başımıza düşünme kaslarımızı zamanla köreltebiliyor.

İnternetin ilk çıktığı zamanlardaki etkinin de ötesinde bir durum bu aslında, çünkü artık sadece bilgiyi değil düşünme sürecini de beynimizin dışında bir şeye devrediyoruz. Araştırmalar da bunu destekliyor. MIT’de yapılan bir çalışmada yapay zekayla yazı yazan kişilerin beyin bağlantılarının zayıfladığı hatta yapay zeka ellerinden alındığında beyin aktivitelerinin belirgin biçimde düştüğü gözlemleniyor. Farklı bir deneyde, yapay zeka yardımıyla soru çözen kişiler, asistan kapatılınca hem daha kötü performans göstermiş hem de zor sorulardan kaçma eğilimi görülmüş.

Kaynak: GettyImages

Psikolojik Yansımalar

Bu duruma psikolojik açıdan baktığımızda ise yapay zekanın sadece gereksiz işleri değil, öğrenmenin kendisini sağlayan zihinsel çabayı da ortadan kaldırabileceğine dair iddialar var. Yapay zeka bize başta yeterlilik hissi verse de zamanla özgünlüğümüzü ve sosyal bağlarımızı zayıflatıyor. Bunun yanında üç psikolojik riskten daha bahsedebiliriz; duygularımızı içsel olarak anlamak yerine makinenin verdiği puanlara göre yorumlamaya başlamak, stresle baş etmeyi algoritmalara devredip kendi dayanıklığımızı geliştirememek ve düzenli olarak ölçülmekten doğan sürekli bir izlenme hissiyle yaşamak. Tüm bunlar insanı daha kırılgan, daha kopuk ve daha bağımlı hale getirebiliyor.

Kaynak: Shutterstock

Düşünsel Evrim’in Kökleri

Yukarıda yazdığım tüm kaygıların aslında tarihte karşılığı var. Sokrates bile yazıya böyle yaklaşmıştı. Yazıyı, insanların hafızasını zayıflatacak bir icat olarak görmüş, metinleri canlı gibi görünen ama soru sorunca sessiz kalan resimlere benzetmişti. Ona göre yazı, düşünen bir varlık değildi. O zaman yazıya nasıl kuşkuyla bakıldıysa, bugün de yapay zekaya benzer kaygılar yöneltiliyor. Fakat elbette yapay zekanın yazıdan büyük bir farkı var; sessiz değil. Sorulara cevap veriyor, sizin söylediklerinize göre yeni şeyler üretiyor, tartışabiliyor hatta yanlışınızı düzeltiyor. Bir nevi simüle edilmiş bir Sokrates gibi. Ama bu güç bir yandan beraberinde büyük bir yanılsamayı da getiriyor; sahte bilgelik.

Socrates,
Kaynak: GettyImages

Bilginin Yıkıcı Olma Kapasitesi

Yapay zeka, çok düzgün, akıcı ve ikna edici yanıtlar veriyor. Bu da insanda ”ben artık çok şey biliyorum” hissi yaratıyor. Oysa derin öğrenme, direnç, çaba yoksa o bilgilerin çoğu içimizde bi anlama kavuşmuyor aynı fast food gibi sadece hazır bilgi paketleri tüketiyoruz.

Bu bağlamda, yapay zeka çağında asıl tehlikenin bilginin yokluğu yerine, çaba harcanmadan elde edilen bilgi bolluğu olduğunu söyleyebiliriz. Düşünsel emek olmadan tüketilen bilgi, insanı güçlendirmek yerine zayıflatabiliyor. Çünkü bilgi, ancak onunla boğuştuğumuzda, sorguladığımızda ve içselleştirdiğimizde dönüşüm yaratır, aksi halde zihni doldurur ama derinleştirmez.

Bu yüzden yapay zekanın sunduğu sonsuz bilgi akışı, eğer eleştirel bir süzgeçten geçmezse, insanı daha bilge yapmaz tam tersine, yüzeysel bir his yaratıp düşünsel özgürlüğümüzü eritebilir. Asıl yıkıcılık, bilginin çokluğunda değil, onu sorgulama yeteneğimizi kaybettiğimizdedir.

Kaynak: Shutterstock

Asıl Düşünmemiz Gereken

Tüm bu tablo bizi şu sonuca getiriyor, yapay zeka ne otomatik bir gerileme aracı ne de kendiliğinden bir evrim makinesi. Asıl farkı yaratan bizim duruşumuz olmalıdır. Eğer düşünmeyi tamamen makineye bırakırsak, yapay zeka gerçekten bir koltuk değneğine dönüşür. Ama angarya gördüğümüz işleri ona devredip, kendi zihinsel enerjimizi daha derin, yaratıcı ve anlamlı düşünmeye yönlendirirsek, yapay zeka bu sefer düşüncenin sınırlarını genişleten bir ortak olur. Gelecekte insanlığın entelektüel seviyesi, makinelerin ne kadar iş yaptığıyla mı ölçülecek yoksa yapay zekanın bu ikna edici konuşkanlığı karşısında bizim kendi sesimizi, şüphelerimizi ve zihinsel sorumluluklarımızı ne kadar koruduğumuzla mı belirlenecek?

Kaynakça

• Atiktürk, A. (2022). Yeni Nesil İnsan ve Teknoloji İlişkisi Bağlamında Nesnelerin İnterneti ve Yapay Zekâ (Master’s thesis, Marmara Universitesi (Turkey)).
• İşler, B., & Kılıç, M. (2021). Eğitimde yapay zekâ kullanimi ve gelişimi. Yeni Medya Elektronik Dergisi, 5(1), 1-11.
• Öztemel, E. (2020). Yapay zekâ ve insanlığın geleceği. Bilişim teknolojileri ve iletişim: Birey ve toplum güvenliği, 95-112.
• Seyrek, M., Yıldız, S., Emeksiz, H., Şahin, A., & Türkmen, M. T. (2024). Öğretmenlerin eğitimde yapay zekâ kullanımına yönelik algıları. International Journal of Social and Humanities Sciences Research (JSHSR), 11(106), 845-856.
• https://time.com/7295195/ai-chatgpt-google-learning-school/