Anadolu’da kadınların ataerkil aile yapısı içerisinde yıllar boyunca kendi seslerini duyurma yöntemleri bugünkünden farklıydı. Aile içerisinde “öteki” olan ve sesi duyulmayan kadınlar;  sevinçlerini, hüzünlerini, öfkelerini ifade edebilmek için sessiz iletişim biçimleri geliştirmek zorundaydı. Bu sessiz iletişimin en net ve somut örneklerinden biri olan oya motifleri, metaforik olarak evrensel ve yöresel anlamlar taşımaktaydı. Motiflerin anlamları, kadınların iç dünyasını ve sistemin hiyerarşisini anlayabilmek adına zengin bir metin sunmaktadır.

SÖZÜN BİTTİĞİ YERDE İPLİKLE KONUŞMAK

İletişim kurmanın tek yolu elbette kelimelerden ibaret değildir. Özellikle söz hakkının kısıtlandığı ve kadının kamusal alanda görünürlüğünün neredeyse hiç olmadığı dönemlerde, kendini ifade etme ihtiyacı başka formlarda varoluş yolları bulmuştur. Geleneksel Anadolu toplumu yapısı içinde, kapalı kapılar ardında yaşam süren kadınlar için sesini dış dünyaya duyurmanın en güçlü araçlarından biri oyalar olmuştur. Söyleyemediklerini, sevinçlerini, isyanlarını veya hayal kırıklıklarını bir iğne ve ipliğin ucuna düğümleyen kadınlar, son derece etkili alternatif bir dil yaratmışlardır. Bu nedenle oya işlemeleri; salt estetik bir süsleme sanatı olmanın çok ötesinde, konuşulmayanların kaydedildiği koca bir anlatı arşivine dönüşmektedir.

İstanbul Gelişim Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi

KAYINVALİDEYE BİBER KOCAYA MEZAR TAŞI: BU MOTİFLER NE DEMEK?

Kadınlar bu yapının içerisinde “saygı” ve “geleneklerin” katı baskısı içerisinde söylemek istediklerini alternatif bir yöntemle anlatmaya başlayınca bu sistem içerisinde bir dil geliştirmeleri gerekmiştir. Kayınvalidesine, eşine, ailesine derdini doğrudan kelimelerle anlatamayan kadın yeni bir dil yaratmıştır. Bugün hala görebildiğimiz bu oya motiflerinin anlamları ise çok çeşitlidir. Bu yazıda çok yaygın birkaç oya modelinden bahsedeceğiz.

Kolay Örgü Modelleri

BİBER OYASI: ARAMIZ ACI

Yazmasına biber oyası işleyen gelin ailesine ve çevreye kocamla aram bozuk, tadımız artık yok demek istemektedir. Bu evde artık acı çekiyorum, ağzım yandı demenin ve çektiği acıyı göstermenin yoludur. Biber oyasını gören kişiler damadı ve ailesini kınamakta ve geline destek olarak bir mahalle baskısı yaratmaktadırlar. Bu sayede oyalar kadınlar için bir çıkış yolu haline de gelmektedir.

Bilen Kadınlar

MEZAR TAŞI: BU SOĞUKLUK MEZARA DEK

Eğer bir gelin yazmasına mezar taşı işlerse bunu gören herkes için anlam nettir. Aramız soğuk benim için ölüm gibi demek olan bu oya, doğrudan artık gitmek istediğini söylemeden eşinin ailesine, ardından gören herkese bir mesaj yoluyla iletir. Beni doğrudan mezara gömdünüz, mezarımda dahi görüşmeyelim diyen ve artık evliliğinin onun için bittiğini söyleyen kadın, toplumsal kurallara baş kaldırmadan ama direnişini de sessizce sürdüren bir tutumla sesini duyurmaktadır.

Mezar oyası, Oya Örnekleri

SARMAŞIK OYASI: BİRBİRİMİZE BAĞLIYIZ

Diğerlerinden farklı olarak bu oya pozitif anlama sahiptir. Bu motif, adından da anlaşıldığı gibi eşler arasındaki güçlü bağı simgeler. Kadın, “biz birbirimize sarmaşık gibi sarıldık” demek için bu oyayı seçer. Sarmaşık bitkisinin bir yere tutunup büyümesi gibi, bu motif de birbirlerine tutunduklarını, güçlü aile bağlarını temsil eder. Yazmasına sarmaşık oyası işleyen kadın, eşine ve yuvasına olan sevgisini anlatır. Geleneksel yapıda eşe duyulan aşkı toplum içinde açıkça söylemek ayıp karşılandığı için acısı gibi mutluluğunu da bu yolla anlatmayı seçen kadınlar vardır.

Sarmaşık oyası, Oya Hanım Youtube Kanalı

ÜZÜM OYASI: BEREKET VE AĞIZ TADI

Üzüm, çok taneli yapısından dolayı oya dilinde bolluğu, bereketi ve ailenin büyümesini simgeler. Bu motif aile içindeki huzurun sembolüdür. Kadın, evindeki mutluluğu ve iyi giden ilişkilerini bu motif üzerinden çevresine yansıtır. İyi şeyleri konuşmanın nazar değdireceğine veya hoş karşılanmayacağına inanılan durumlarda, kadının mutluluğunu paylaşma yolu bu motif üzerindendir.

Üzüm oyası, HeartFM Youtube Kanalı

GÜNÜMÜZDE OYA: BİR İLETİŞİM ARACINDAN SÜS EŞYASINA

Geçmişte Anadolu’da başlı başına bir dil olan oya, bugün ise o haberleşme görevinin yerini hatıraya bıraktı. Kadınların nihayet kamusal alanda yer alması, sesinin duyulur olmasıyla birlikte; kimse mesaj vermek için biber veya sarmaşık oyası örmeye ihtiyaç duymuyor. Artık motifler sadece görsel güzellikleri ve nostaljik değerleri için tercih ediliyor. Bir iletişim aracı olmaktan çıkıp tamamen bir süsleme sanatına dönüşen oya geleneği, bize şunu çok net bir şekilde gösteriyor: Kadınlar, sesi ne kadar kısılmaya çalışılırsa çalışılsın kendini ifade etmenin bir yolunu mutlaka bulur.

KAYNAKÇA

Şenödeyici, S. (2021). Türk geleneğinde oya adlandırmalarının kavramsal metafor ve göstergebilim açısından incelenmesi. Gazi Türkiyat, (29), 165-178. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/2183114

Yıldız, D. (2024). Geleneksel Türk oyalarının günümüz moda algısındaki çağdaş yorumu. Folklor Akademi Dergisi, 7(1), 237-255. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3698837

Erdoğan, S. (2020). Anadolu ağızlarındaki oya adları üzerine bir tasnif denemesi. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 8(101), 199-214. https://doi.org/10.29228/ASOS.40283